مقدمه
مصرف کافی خوراک یکی از عوامل کلیدی در دستیابی به رشد مطلوب، تولید شیر بالا و حفظ سلامت عمومی حیوانات مزرعه است. شواهد نشان میدهد که حس چشایی، بهویژه درک طعم شیرین، نقش مهمی در تنظیم رفتار تغذیهای و پذیرش خوراک و مکملها ایفا میکند. از اینرو، شناخت تفاوتهای گونهای در ادراک طعم میتواند ابزار ارزشمندی در فرمولاسیون داروها و مکملهای دامپزشکی باشد.
فیزیولوژی و تکامل حس چشایی
ادراک طعم در جانوران حاصل فعالیت گیرندههای اختصاصی چشایی است که برای تشخیص ترکیبات غذایی تکامل یافتهاند. طعم شیرین عمدتاً برای شناسایی قندهای ساده پرانرژی (مانند گلوکز، فروکتوز و ساکارز) تکامل یافته است، در حالی که طعم تلخ اغلب بهعنوان سازوکار اجتناب از سموم عمل میکند. تفاوت در الگوی تغذیهای گونهها منجر به تفاوت در مجموعه گیرندههای چشایی آنها شده است.
دام بزرگ (گوساله و سایر نشخوارکنندگان)
مطالعات رفتاری و الکتروفیزیولوژیک نشان میدهد که گوسالهها نسبت به طعم شیرین حساسیت بالایی دارند و ترکیباتی نظیر ساکارز، گلوکز، فروکتوز و حتی برخی اسیدهای آمینه مانند گلیسین را ترجیح میدهند.
پاسخهای عصبی به شیرینکنندههایی مانند ساکارز، سدیم ساخارین و فروکتوز ثبت شده و نشان داده شده است که ترجیح طعمی میتواند به افزایش مصرف خوراک منجر شود.
این یافتهها بیانگر آن است که استفاده هدفمند از طعمدهندهها و شیرینکنندهها در خوراک یا داروهای خوراکی گوسالهها میتواند پذیرش فرآورده را بهطور معنیدار افزایش دهد.
طیور
برخلاف نشخوارکنندگان، طیور فاقد ژن گیرنده T1R2 هستند و بهطور کلاسیک توانایی درک طعم شیرین مشابه پستانداران را ندارند. مطالعات رفتاری نشان داده است که طیور به اغلب شیرینکنندههای مصنوعی واکنش ترجیحی نشان نمیدهند.
با این حال، برخی ترکیبات مانند استویوزید علاوه بر ایجاد تغییر در خوشخوراکی، اثرات تعدیلکننده سیستم ایمنی و بهبود فلور روده را نشان دادهاند. بنابراین، نقش شیرینکنندهها در طیور بیشتر به اثرات فیزیولوژیک غیرمستقیم (مانند بهبود سلامت روده) مربوط است تا ایجاد حس شیرینی کلاسیک.
جوندگان و سایر پستانداران
جوندگان دارای طیف گستردهای از گیرندههای طعم شیرین هستند و ترجیح بالایی نسبت به قندها و برخی شیرینکنندههای مصنوعی نشان میدهند. تفاوتهای ژنتیکی در گیرندههای طعم تلخ و شیرین سبب میشود پاسخ به شیرینکنندهها بین افراد و نژادها متفاوت باشد. این موضوع در طراحی افزودنیهای خوراکی باید مورد توجه قرار گیرد.
زنبور عسل
زنبورهای عسل بهطور تخصصی برای شناسایی قندها تکامل یافتهاند، زیرا شهد منبع اصلی انرژی آنهاست. این حشرات تنها سه گیرنده اصلی قند (AmGr1–3) دارند، اما قادر به تشخیص طیف وسیعی از قندها از جمله ساکارز، گلوکز، فروکتوز، مالتوز و ملزیتوز هستند.
ادراک طعم شیرین در زنبور عسل نقش مستقیم در انتخاب منبع غذایی و رفتار جستجوی شهد دارد. این موضوع اهمیت انتخاب نوع قند و طعمدهنده مناسب در مکملهای مورد استفاده در زنبورداری را نشان میدهد.
شیرینکنندههای با شدت بالا (HIS) و حیوانات مزرعه
شیرینکنندههایی مانند ساخارین، سوکرالوز، آسپارتام، نئوتام و گلیکوزیدهای استویول به دلیل قدرت شیرینکنندگی بالا و مصرف کم، در خوراک دام مورد استفاده قرار گرفتهاند.
مطالعات نشان میدهد که در خوکها و نشخوارکنندگان جوان، این ترکیبات میتوانند مصرف خوراک و رشد را افزایش دهند. علاوه بر این، برخی شیرینکنندهها موجب تحریک ترشح GLP-2، بهبود رشد روده و تعدیل میکروبیوتای روده میشوند.
با این حال، پاسخ به این ترکیبات به گونه جانوری، دوز مصرفی و شرایط فیزیولوژیک حیوان وابسته است.
جمعبندی
نتایج مطالعات نشان میدهد که:
دام بزرگ و جوندگان به طعم شیرین پاسخ مثبت نشان میدهند.
طیور ادراک کلاسیک شیرینی ندارند اما ممکن است از اثرات فیزیولوژیک برخی شیرینکنندهها بهرهمند شوند.
زنبور عسل بهشدت وابسته به درک قندهاست و انتخاب نوع قند برای مکملهای آن اهمیت حیاتی دارد.
بنابراین، استفاده از شیرینکنندهها و طعمدهندهها در داروها و مکملهای دامپزشکی میتواند موجب افزایش پذیرش فرآورده، بهبود مصرف خوراک و ارتقای سلامت روده شود، مشروط بر آنکه تفاوتهای گونهای در ادراک طعم مدنظر قرار گیرد.
کاربرد عملی:
استفاده هوشمندانه از طعمدهندهها در داروها و مکملهای دامپزشکی میتواند:
✔ پذیرش دارو را افزایش دهد
✔ مصرف خوراک را تحریک کند
✔ سلامت روده را بهبود بخشد
✔ کارایی اقتصادی تولید را بالا ببرد
رفرنس ها:
- Hellekant et al., 1994 – Behavioral responses to sweeteners in calves
- Margolskee et al., 2007 – Sweet taste receptors
- Roura et al., 2013 – Taste perception in poultry
- Daly et al., 2014, 2016 – Sweeteners and gut microbiota
- Connor et al., 2017 – Sweeteners and GLP-2 in calves
- Jung et al., 2015 – Sugar receptors in honeybees
- Takada et al., 2018 – Fructose receptor in honeybee
- Zhang et al., 2019 – Sucralose in piglets
- Wang et al., 2014 – Stevioside effects in livestock
