اینوزیتول (Inositol) یک ترکیب شبهویتامینی و از اجزای مهم ساختاری غشاهای زیستی در منابع گیاهی و حیوانی است که بهصورت فسفولیپیدها، بهویژه فسفاتیدیلاینوزیتول، در بافتها حضور دارد. این ماده از ریزمغذیهای ضروری برای آبزیان محسوب میشود و به دلیل شباهت ساختاری و عملکردی، در گروه ترکیبات وابسته به ویتامینهای گروه B طبقهبندی میگردد. اینوزیتول دارای ۹ ایزومر است که میواینوزیتول (Myo-inositol) شکل زیستفعال و غالب آن در موجودات زنده میباشد.
این ترکیب در فرآیندهای حیاتی متعددی از جمله انتقال پیامهای عصبی، تنظیم فعالیت آنزیمها و متابولیسم چربیها نقش اساسی دارد. اینوزیتول با مشارکت در ساخت فسفولیپیدها و لیپوپروتئینها، از تجمع غیرطبیعی چربی در کبد جلوگیری نموده و در پیشگیری از بروز بیماری کبد چرب مؤثر است.
مطالعات انجامشده بر روی ماهیان سالمون اطلس، فیتوفاگ و تیلاپیای نیل نشان داده است که مصرف اینوزیتول در جیره غذایی موجب کاهش سطح تریگلیسیرید پلاسما و چربی کل عضلات میشود. همچنین در کفشکماهیها، مصرف اینوزیتول سبب افزایش اسیدهای چرب غیر اشباع (PUFA) در کبد و کاهش نسبت اسیدهای چرب اشباع گردیده است. این اثرات احتمالاً به افزایش سنتز فسفولیپیدها در حضور مقادیر کافی اینوزیتول در کبد مرتبط میباشد.
کمبود اینوزیتول در آبزیان منجر به تجمع چربی در کبد، کاهش تولید لیپوپروتئینهای کبدی و بروز ناهنجاریهای رودهای میشود. از آنجا که جذب چربی در روده از طریق شیلومیکرونها انجام میگیرد، کاهش لیپوپروتئینها سبب اختلال در جذب، انتقال و متابولیسم لیپیدها در خون و همولنف میگردد.
مصرف اینوزیتول در سطوح توصیهشده موجب بهبود فعالیت آنزیمهای گوارشی نظیر لیپاز، آمیلاز و کیموتریپسین میشود که این اثر به نقش این ترکیب در سلامت و توسعه هپاتوپانکراس نسبت داده میشود. همچنین اینوزیتول با افزایش جذب اسیدهای آمینه در روده، موجب بهبود ضریب تبدیل غذایی (FCR) و تقویت فرآیند عضلهسازی در آبزیان میگردد.
این ترکیب نقش مهمی در تحریک سنتز برخی ترکیبات بیوشیمیایی و آنزیمهای مرتبط با سیستم ایمنی ایفا میکند و موجب افزایش مقاومت آبزیان در برابر تنشهای محیطی میشود. یکی از مهمترین این تنشها، تغییر فشار اسمزی هنگام انتقال بچهماهیها از مراکز تکثیر به محیطهای دریایی برای پرورش در قفس است. تحقیقات نشان دادهاند که مصرف اینوزیتول به مدت دو هفته پیش از انتقال، موجب افزایش بقا و بهبود رشد پس از انتقال میشود.
با توجه به نقش اینوزیتول در سلامت بافتهای پیوندی، مصرف آن میتواند به کاهش آسیبهای بالهای، تسریع ترمیم بافتهای آسیبدیده و افزایش استحکام لایههای آبششی کمک نماید. این امر به دلیل نقش مستقیم آبششها در تبادل گازهای تنفسی، اهمیت ویژهای در رشد و سلامت آبزیان دارد.
میزان مصرف پیشنهادی
میزان توصیهشده اینوزیتول در جیره غذایی آبزیان بسته به گونه هدف، ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیگرم در هر کیلوگرم خوراک میباشد. این ترکیب معمولاً بهصورت پودر خشک در پرمیکسهای ویتامینی هنگام تولید خوراک مورد استفاده قرار میگیرد.
منابع طبیعی اینوزیتول
گندم، نخود خشکشده، مغز، قلب و بافتهای غدهای از منابع طبیعی این ترکیب محسوب میشوند.
علائم کمبود
علائم کمبود اینوزیتول در گونههایی نظیر قزلآلا، آزادماهی، کپور و گربهماهی شامل:
کاهش رشد
افزایش زمان تخلیه معده
اتساع شکم
تیرگی رنگ بدن
کاهش اشتها
تجمع چربی در کبد
میباشد که نشاندهنده نقش حیاتی این ترکیب در متابولیسم طبیعی چربیها و سلامت عمومی آبزیان است.
